Υπερασπιζόμαστε τις απόψεις, τις αξίες και τις πεποιθήσεις μας. Πόσες όμως από αυτές τις διαμορφώσαμε οι ίδιοι; Για τον Νίτσε, τις κοινωνικές προσδοκίες και το θάρρος να αμφισβητούμε ακόμη και τις δικές μας αλήθειες.
Benjamin Trinidad Segura
8 λεπτά ανάγνωσης
Όλοι έχουμε απόψεις. Πεποιθήσεις. Αξίες. Ιδέες για το τι είναι σωστό και τι λάθος, τι κάνει έναν άνθρωπο καλό και πώς πρέπει να μοιάζει μια επιτυχημένη ζωή.
Υπερασπιζόμαστε αυτές τις ιδέες. Μερικές φορές, μάλιστα, με πάθος.
Πόσο συχνά όμως αναρωτιόμαστε από πού προέρχονται;
Πόσες από τις πεποιθήσεις μας τις διαμορφώσαμε μόνοι μας; Και πόσες τις υιοθετήσαμε χωρίς να τις σκεφτούμε ποτέ σοβαρά;
Από τους γονείς μας. Τους φίλους μας. Τη θρησκεία μας. Τον πολιτισμό μας. Την κοινωνία μέσα στην οποία μεγαλώσαμε.
Ίσως θεωρούμε κάποια πράγματα σωστά όχι επειδή τα έχουμε αμφισβητήσει οι ίδιοι, αλλά επειδή δεν μάθαμε ποτέ να τα αμφισβητούμε.
Και αυτό, αρχικά, δεν χρειάζεται να είναι κάτι κακό.
Το πρόβλημα αρχίζει όταν παύουμε να ξεχωρίζουμε τις ιδέες που υιοθετήσαμε από τις δικές μας αποφάσεις.
Συχνά θεωρούμε τις απόψεις μας αναπόσπαστο μέρος της ταυτότητάς μας.
Έτσι είμαι. Έτσι σκέφτομαι. Αυτό πιστεύω.
Όμως η ταυτότητά μας δεν διαμορφώνεται ανεξάρτητα από το περιβάλλον μας.
Διαμορφωνόμαστε πολύ πριν καν καταλάβουμε τι σημαίνει αυτό.
Ως παιδιά μαθαίνουμε ποιες συμπεριφορές είναι επιθυμητές. Τι κερδίζει την αποδοχή. Ποιες αποφάσεις θεωρούνται συνετές και ποιες υποτίθεται πως οδηγούν στην αποτυχία.
Υιοθετούμε ιδέες για το πώς θα έπρεπε να λειτουργούν οι σχέσεις, ποιο επάγγελμα θα έπρεπε να επιλέξει κανείς και πότε θεωρείται ότι έχεις πετύχει κάτι στη ζωή.
Και κάποια στιγμή, οι προσδοκίες των άλλων μοιάζουν με δικές μας αλήθειες.
Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν είναι αν επηρεαστήκαμε.
Φυσικά και επηρεαστήκαμε.
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν είμαστε πρόθυμοι να αναγνωρίσουμε αυτές τις επιρροές και να τις αμφισβητήσουμε.
Γιατί το ότι κουβαλάμε μια πεποίθηση σε όλη μας τη ζωή δεν σημαίνει πως πρέπει να είναι σωστή.
Και το ότι πολλοί άνθρωποι πιστεύουν κάτι δεν το κάνει αυτομάτως αλήθεια.
Ο φιλόσοφος Φρίντριχ Νίτσε ασχολήθηκε εκτενώς με το πώς οι άνθρωποι διαμορφώνουν τις αξίες τους και τι συμβαίνει όταν οι μέχρι τότε βεβαιότητες χάνουν τη σημασία τους.
Μία από τις πιο γνωστές ιδέες του είναι εκείνη του υπερανθρώπου.
Ένας όρος που συχνά παρερμηνεύεται.
Δεν πρόκειται απλώς για έναν σωματικά ανώτερο άνθρωπο, έναν υπερήρωα ή κάποιον που αξίζει περισσότερο από τους άλλους λόγω της καταγωγής του.
Ο υπεράνθρωπος του Νίτσε μπορεί μάλλον να νοηθεί ως ένα φιλοσοφικό ιδεώδες: ένας άνθρωπος που ξεπερνά τις κληρονομημένες αξίες, δημιουργεί τις δικές του και υπερβαίνει ξανά και ξανά τον εαυτό του.
Και η περίφημη ρήση του «Ο Θεός πέθανε» συχνά περιορίζεται σε μια απλή απόρριψη της θρησκείας.
Όμως ο Νίτσε ασχολήθηκε με ένα πολύ ευρύτερο ερώτημα:
Τι συμβαίνει με τις ηθικές μας αντιλήψεις όταν τα μέχρι τότε θεμέλια της κοσμοθεωρίας μας χάνουν την αυτονόητη αυθεντία τους;
Σε τι προσανατολιζόμαστε τότε;
Ποιος αποφασίζει τι είναι σωστό;
Και είμαστε άραγε έτοιμοι να αναλάβουμε εμείς οι ίδιοι αυτή την ευθύνη;
Βρίσκω αυτά τα ερωτήματα απίστευτα συναρπαστικά.
Όχι επειδή πιστεύω πως ο Νίτσε είχε τη σωστή απάντηση για όλα.
Αλλά επειδή οι σκέψεις του μπορούν να μας προκαλέσουν να αμφισβητήσουμε πράγματα που συνήθως θεωρούμε αυτονόητα.
Ζούμε σε μια κοινωνία γεμάτη άγραφους κανόνες.
Θα έπρεπε να τελειώσεις το σχολείο με καλούς βαθμούς.
Θα έπρεπε να βρεις μια ασφαλή δουλειά.
Θα έπρεπε να ξέρεις όσο το δυνατόν νωρίτερα τι θέλεις να κάνεις στη ζωή σου.
Θα έπρεπε να πετύχεις. Αλλά, σε παρακαλώ, όχι να είσαι υπερβολικά φιλόδοξος.
Θα έπρεπε να είσαι ξεχωριστός. Αλλά όχι και να διαφέρεις υπερβολικά από τους άλλους.
Θα έπρεπε να υποστηρίζεις την άποψή σου. Αρκεί να μην γίνεται πολύ άβολη.
Φυσικά, δεν είναι όλες αυτές οι προσδοκίες εξ ορισμού λανθασμένες.
Κάποιες έχουν πράγματι νόημα.
Γιατί όμως τόσο συχνά τις αντιμετωπίζουμε σαν να ήταν καθολικές αλήθειες;
Γιατί κρίνουμε τους ανθρώπους με βάση το βιογραφικό, τα πτυχία, το εισόδημα ή την κοινωνική θέση, ενώ όλα αυτά δείχνουν μόνο ένα μικρό μέρος του κάθε ανθρώπου;
Και γιατί τόσο εύκολα θεωρούμε αποτυχημένη μια πορεία ζωής που αποκλίνει από τον κοινωνικό κανόνα;
Ίσως επειδή μάθαμε να ορίζουμε την επιτυχία με βάση ορισμένα κριτήρια.
Αλλά ποιος έθεσε άραγε αυτά τα κριτήρια;
Ένα κοινωνικά αποδεκτό σχέδιο ζωής δεν είναι αυτομάτως το σωστό για κάθε άνθρωπο.
Ίσως ένα μέρος της προσωπικής ελευθερίας να είναι να επιτρέψουμε πρώτα στον εαυτό μας να διαμορφώσει μια διαφορετική αντίληψη για τη δική του ζωή.
Νομίζω πως εδώ κρύβεται κι ένας κίνδυνος.
Όποιος αρχίζει να αμφισβητεί τους κοινωνικούς κανόνες μπορεί να καταλήξει στο συμπέρασμα πως ό,τι θεωρούν σωστό οι άλλοι πρέπει οπωσδήποτε να είναι λάθος.
Για μένα, όμως, αυτό θα ήταν απλώς μια άλλη μορφή εξάρτησης.
Γιατί όποιος κάνει πάντα το αντίθετο από ό,τι περιμένουν οι άλλοι εξακολουθεί να αφήνει αυτές τις προσδοκίες να καθορίζουν τις αποφάσεις του.
Απλώς προς την αντίθετη κατεύθυνση.
Δεν είναι κάθε επανάσταση ελευθερία. Μερικές φορές είναι απλώς μια άλλη μορφή συμμόρφωσης.
Για μένα, αυτοδιάθεση δεν σημαίνει να απορρίπτεις κάθε παράδοση, να παραβιάζεις όλους τους κανόνες ή να είσαι μονίμως ενάντια στην πλειοψηφία.
Σημαίνει να μπορείς να αποφασίζεις συνειδητά.
Μπορώ να υιοθετήσω μια αξία που μου μετέδωσαν οι γονείς μου, επειδή, αφού τη μελέτησα ο ίδιος, θεωρώ πως είναι σωστή.
Μπορώ να πιστεύω στον Θεό και ταυτόχρονα να εξετάζω κριτικά την πίστη μου.
Μπορώ να αποδέχομαι τους κοινωνικούς κανόνες χωρίς να τους θεωρώ αλάνθαστους.
Και μπορώ να αλλάξω γνώμη χωρίς να χάσω την ταυτότητά μου.
Ίσως η ανεξαρτησία να φαίνεται ακριβώς στο ότι δεν χρειάζεται να είμαστε διαφορετικοί με το ζόρι.
Αλλά στο ότι καταλαβαίνουμε γιατί επιλέγουμε κάτι.
Είναι εύκολο να αμφισβητούμε τις πεποιθήσεις των άλλων.
Εντοπίζουμε αντιφάσεις. Κατακρίνουμε τρόπους σκέψης. Ανακαλύπτουμε λάθη στα επιχειρήματα των άλλων.
Πόσο συχνά όμως εφαρμόζουμε το ίδιο μέτρο στον εαυτό μας;
Πόσο συχνά αναρωτιόμαστε μήπως εμείς είμαστε αυτοί που παρεξήγησαν κάτι;
Μήπως μια άποψη που υποστηρίζουμε εδώ και χρόνια βασίζεται σε μια λανθασμένη υπόθεση;
Μήπως επιμένουμε σε ορισμένες ιδέες επειδή πραγματικά τις πιστεύουμε;
Ή μήπως επειδή θα ήταν δυσάρεστο να παραδεχτούμε ότι κάναμε λάθος;
Νομίζω πως ακριβώς εκεί αρχίζει μια ιδιαίτερα δύσκολη μορφή προσωπικής εξέλιξης.
Γιατί χρειάζεται προσπάθεια να αποδεσμευτούμε από μια πεποίθηση που για πολύ καιρό αποτελούσε μέρος της ταυτότητάς μας.
Χρειάζεται θάρρος να παραδεχτείς μπροστά σε άλλους ότι έκανες λάθος.
Και μερικές φορές χρειάζεται ακόμη περισσότερο θάρρος για να το παραδεχτείς στον εαυτό σου.
Όποιος θέλει πραγματικά να σκέφτεται ανεξάρτητα πρέπει να είναι πρόθυμος να αμφισβητεί και τις δικές του σκέψεις.
Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να αμφιβάλλουμε για τα πάντα.
Ίσως όμως θα έπρεπε να θυμόμαστε συχνότερα ότι η πεποίθηση και η αλήθεια δεν είναι το ίδιο.
Υπάρχει ακόμη μια σκέψη που θεωρώ ιδιαίτερα σημαντική.
Μιλάμε συνεχώς για το να είμαστε αυθεντικοί.
Μείνε όπως είσαι.
Μην προσποιείσαι.
Μείνε πιστός στον εαυτό σου.
Και, γενικά, καταλαβαίνω αυτά τα μηνύματα.
Αλλά τι συμβαίνει αν ο άνθρωπος που είμαστε σήμερα δεν είναι ο άνθρωπος που θέλουμε να είμαστε αύριο;
Τι συμβαίνει αν διαπιστώσουμε ότι ορισμένες συμπεριφορές, πεποιθήσεις ή συνήθειες δεν μας κάνουν καλό;
Πρέπει τότε να μείνουμε πιστοί σε αυτές μόνο και μόνο επειδή μέχρι τώρα αποτελούσαν μέρος μας;
Δεν το πιστεύω.
Μπορούμε να εξελισσόμαστε.
Μπορούμε να αλλάζουμε.
Μπορούμε να αφήσουμε πίσω μας παλιές πεποιθήσεις και να διαμορφώσουμε νέες.
Και μπορούμε επίσης να ανακαλύψουμε αντιφάσεις μέσα μας.
Ίσως αυθεντικότητα να μη σημαίνει πως είμαστε υποχρεωμένοι να παραμείνουμε για πάντα ο ίδιος άνθρωπος.
Ίσως το να είμαστε αυθεντικοί να σημαίνει επίσης πως δίνουμε στον εαυτό μας την άδεια να γίνει ένας άλλος άνθρωπος.
Όχι επειδή το περιμένουν οι άλλοι από εμάς.
Αλλά επειδή αναγνωρίσαμε οι ίδιοι πως θέλουμε να αλλάξουμε.
Δεν πιστεύω πως μπορούμε ποτέ να είμαστε εντελώς ανεξάρτητοι από εξωτερικές επιρροές.
Και δεν ξέρω καν αν αυτό είναι επιθυμητό.
Μαθαίνουμε ο ένας από τον άλλον.
Οι συναντήσεις μας μάς διαμορφώνουν.
Μέσα από την αγάπη. Τις απογοητεύσεις. Τις εμπειρίες. Τις συζητήσεις. Τα βιβλία. Τους ανθρώπους που μας εμπνέουν και εκείνους που μας προκαλούν.
Όλα αυτά αποτελούν μέρος της εξέλιξής μας.
Γι’ αυτό, για μένα, το ερώτημα δεν είναι πώς μπορούμε να απομακρύνουμε από τη ζωή μας όλες τις επιρροές.
Αλλά πώς μαθαίνουμε να τις διαχειριζόμαστε με μεγαλύτερη επίγνωση.
Δεν χρειάζεται να απορρίψουμε όλα όσα μας έμαθαν.
Δεν χρειάζεται να πολεμήσουμε κάθε κοινωνική αντίληψη.
Και δεν χρειάζεται να προσπαθούμε διαρκώς να είμαστε ξεχωριστοί.
Μπορούμε όμως να αναρωτηθούμε αν η ζωή που ζούμε ανταποκρίνεται πράγματι στις δικές μας αντιλήψεις.
Αν παίρνουμε τις αποφάσεις μας επειδή πιστεύουμε σε αυτές ή επειδή φοβόμαστε την απόρριψη.
Αν επιδιώκουμε ορισμένους στόχους επειδή έχουν πραγματικά σημασία για εμάς ή επειδή μάθαμε ότι θα έπρεπε να τους πετύχουμε.
Και αν θα ήμασταν πρόθυμοι να αλλάξουμε πορεία, αν διαπιστώναμε πως δεν μας ταιριάζει πια.
Πόσο από σένα είναι στ’ αλήθεια εσύ;
Δεν πιστεύω πως υπάρχει εύκολη απάντηση σε αυτό.
Ίσως ένα μεγαλύτερο μέρος μας να έχει διαμορφωθεί από άλλους ανθρώπους απ’ όσο θέλουμε να παραδεχτούμε.
Αλλά αυτό δεν μας κάνει λιγότερο ξεχωριστούς.
Γιατί δεν είμαστε μόνο το αποτέλεσμα όσων μας συνέβησαν ή όσων μας μετέδωσαν οι άλλοι.
Μπορούμε επίσης να αποφασίσουμε πώς θα διαχειριστούμε αυτές τις επιρροές.
Τι θα κρατήσουμε.
Τι θα αλλάξουμε.
Και τι θα θέλαμε να αφήσουμε πίσω.
Δεν χρειάζεται να γίνουμε τέλειοι άνθρωποι.
Δεν χρειάζεται να έχουμε απάντηση για κάθε ερώτηση.
Και δεν χρειάζεται να εγκαταλείψουμε καθεμία από τις πεποιθήσεις που είχαμε μέχρι τώρα.
Ίσως αρκεί, αρχικά, να παραμείνουμε περίεργοι.
Για άλλες οπτικές.
Για νέες γνώσεις.
Και, πάνω απ’ όλα, για την πιθανότητα να μην τα έχουμε ακόμη καταλάβει όλα οι ίδιοι.
Δεν χρειάζεται να απορρίψεις όλα όσα σε διαμόρφωσαν. Μπορείς όμως να αποφασίσεις ο ίδιος τι θέλεις να συνεχίσει να σε διαμορφώνει.
Και ίσως ακριβώς εκεί να βρίσκεται μία από τις πιο όμορφες δυνατότητες της ανθρώπινης εξέλιξης:
Δεν χρειάζεται να παραμείνουμε για πάντα οι άνθρωποι που κάποτε γίναμε.
Μπορούμε να συμβάλουμε στη διαμόρφωση του ανθρώπου που θα γίνουμε.
Συζήτηση
Η διαφωνία είναι ευπρόσδεκτη. Η ασέβεια όχι.
Ξεκίνα τη συζήτηση με μια προσεγμένη απάντηση.